Wanneer was de maanlanding?

De meestgestelde vraag over de maanlanding is eenvoudig: wanneer was het? Het directe antwoord is 20 juli 1969 — maar achter die ene datum gaan meerdere momenten schuil die elk hun eigen tijdstip en tijdzone hebben. De landing zelf, de eerste voetstap, de terugkeer naar de maanlander en de splashing down in de Stille Oceaan: elk moment heeft een specifieke datum en tijd. Deze pagina zet ze allemaal op een rij en legt ook uit hoe de Nederlandse tijd zich verhield tot de UTC-tijden die NASA hanteerde.

De landing: 20 juli 1969, 20:17 UTC

De maanlander Eagle van Apollo 11 raakte het maanoppervlak op 20 juli 1969 om 20:17:40 UTC. Op dat moment bevonden Neil Armstrong en Buzz Aldrin zich in het stofwolk dat de landingsraketten hadden opgeworpen, en meldde Armstrong via de radio: “Houston, Tranquility Base here. The Eagle has landed.”

UTC staat voor Coordinated Universal Time, de internationale standaardtijd die onafhankelijk is van tijdzones en zomertijd. NASA gebruikte UTC voor alle officiële tijdsregistraties — daardoor is de datum van de landing ontegenzeggelijk 20 juli 1969, ongeacht waar op aarde je naar keek.

De eerste voetstap: 21 juli 1969 om 02:56 UTC

De landing was niet hetzelfde moment als de eerste stap. Na het landen volgde een uitgebreide periode van systeemcontroles, eetpauzes en voorbereiding. Ruim zes uur na de landing opende Armstrong het luik van de maanlander, daalde de negentreden ladder af en zette zijn linkervoet op de maan op 21 juli 1969 om 02:56 UTC.

Dat betekent dat de eerste voetstap van Armstrong officieel op 21 juli 1969 viel — een dag later dan de landing. Het is een veelgemaakte vergissing om aan te nemen dat beide momenten op dezelfde datum vielen. In Nederland — en in de meeste van Europa — was het 21 juli 1969 om 04:56 in de ochtend toen Armstrong zijn beroemde woorden sprak.

Nederlandse tijd versus UTC

In de zomer van 1969 was Nederland in Central European Summer Time (CEST), wat UTC+2 betekent. Om de tijden om te rekenen voeg je twee uur toe aan de UTC-tijden:

• Landing 20:17 UTC = 22:17 Nederlandse tijd op 20 juli 1969 (laat op de avond).
• Eerste stap 02:56 UTC = 04:56 Nederlandse tijd op 21 juli 1969 (vroeg in de ochtend).

Veel Nederlanders gingen die avond niet naar bed en keken tot in de kleine uurtjes naar de zwart-witbeelden op televisie. Kranten van 21 juli 1969 kopten de volgende ochtend met de landing, maar de eerste stap was al gezet terwijl de drukpersen draaiden. De precieze Nederlandse tijdstip zorgde er ook voor dat veel kinderen pas de volgende dag op school hoorden wat er was gebeurd.

Lancering en de weg naar de maan

Om de datum van de landing in context te plaatsen: de missie begon op 16 juli 1969. De Saturnus V-raket steeg die dag om 13:32 UTC op vanaf lanceercomplex 39A in Florida. De reis naar de maan duurde ruim drie dagen. Op 19 juli werd de maanbaanbaan bereikt, op 20 juli begon de afdaling.

De bemanning van Apollo 11 bestond uit Neil Armstrong, Buzz Aldrin en Michael Collins. Collins bleef in de commandomodule in een baan om de maan; Armstrong en Aldrin daalden af in de maanlander Eagle. De landing was gepland voor de Zee der Rust, een betrekkelijk vlak gebied dat als relatief veilig was beoordeeld.

Hoe lang waren de astronauten op de maan?

Armstrong en Aldrin verbleven in totaal ruim 21 uur en 36 minuten op het maanoppervlak, van landing tot opstijgen. De maanwandeling buiten de maanlander duurde 2 uur en 31 minuten. In die tijd legden ze een afstand van enkele honderden meters af, verzamelden ze gesteentemonsters en installeerden ze wetenschappelijke instrumenten.

Na de maanwandeling keerden beide astronauten terug in de maanlander voor een rustperiode. Op 21 juli 1969 om 17:54 UTC steeg de stijgtrap van de Eagle op om zich opnieuw te koppelen aan de commandomodule Columbia. De maan was verlaten.

De datums van alle zes geslaagde maanlandingen

Apollo 11 was de eerste van in totaal zes geslaagde maanlandingen, allemaal uitgevoerd door het Amerikaanse Apollo-programma. Hieronder een overzicht van alle landingsdatums:

• Apollo 11 — 20 juli 1969, 20:17 UTC — Zee der Rust (Mare Tranquillitatis). Astronauten: Neil Armstrong, Buzz Aldrin.
• Apollo 12 — 19 november 1969, 06:54 UTC — Oceaan der Stormen (Oceanus Procellarum). Astronauten: Pete Conrad, Alan Bean.
• Apollo 14 — 5 februari 1971, 09:18 UTC — Fra Mauro. Astronauten: Alan Shepard, Edgar Mitchell.
• Apollo 15 — 30 juli 1971, 22:16 UTC — Hadley-Rille. Astronauten: David Scott, James Irwin.
• Apollo 16 — 20 april 1972, 02:23 UTC — Descartes-hoogland. Astronauten: John Young, Charles Duke.
• Apollo 17 — 11 december 1972, 02:55 UTC — Taurus-Littrow. Astronauten: Gene Cernan, Harrison Schmitt.

Merk op dat Apollo 13 ontbreekt in dit overzicht. Die missie in april 1970 moest de maanlanding afbreken vanwege een explosie van een zuurstoftank; de bemanning keerde veilig terug naar de aarde zonder op de maan te landen.

Waarom zien sommige bronnen andere datums?

Soms duikt de datum 21 juli 1969 op als “de datum van de maanlanding”. Dat klopt niet voor de landing zelf, maar wél voor de eerste voetstap van Armstrong. Omdat de stap om 02:56 UTC was, was het in tijdzones ten oosten van Greenwich al 21 juli. In Japan, Australië en grote delen van Azië en het Midden-Oosten keken mensen naar de eerste stap op 21 juli plaatselijke tijd. Het verschil in tijdzones maakt dat je in internationale bronnen beide datums tegenkomt, afhankelijk of het om de landing of de eerste stap gaat, en vanuit welke tijdzone.

De officiële NASA-tijden zijn altijd in UTC, en de landing was ontegenzeggelijk op 20 juli 1969. Het is dan ook die datum die op de gedenkplaat staat die Armstrong en Aldrin op de maan achterlieten: “Here men from the planet Earth first set foot upon the Moon, July 1969 A.D.”

De zes landingen in Nederlandse tijd

Voor Nederlanders die de missies live volgden, waren de tijdstippen vaak ongelegen. Nederland hanteert in de zomer UTC+2 (CEST) en in de winter UTC+1 (CET). Van de zes landingen vielen er vier in de zomer en twee in de winter. Dat maakt een verschil van een uur bij de omrekening.

Apollo 11 landde op een zondagavond laat in Nederland — op 20 juli 1969 om 22:17 CEST. Veel mensen bleven daarna op om de eerste voetstap te zien, die pas op maandagochtend 21 juli om 04:56 CEST plaatsvond. Apollo 12 landde op een woensdag in november 1969: de landing om 06:54 UTC was 07:54 Nederlandse wintertijd, een ochtend waarop veel mensen gewoon al op waren. Apollo 14 (februari 1971) landde om 09:18 UTC, ofwel 10:18 CET — midden op een vrijdagochtend. Apollo 15 (juli 1971) landde om 22:16 UTC op 30 juli, wat neerkomt op 00:16 CEST op 31 juli — middernacht in Nederland. Apollo 16 (april 1972) raakte het oppervlak om 02:23 UTC op 20 april, dat is 04:23 CEST — in het holst van de nacht voor de meeste Nederlanders. Apollo 17 (december 1972) landde om 02:55 UTC op 11 december, ofwel 03:55 CET — eveneens diep in de nacht.

Het patroon laat zien dat de meeste landingen buiten de Nederlandse prime-time vielen. Toch trokken zij telkens grote aantallen luisteraars en kijkers: radiostations en televisieomroepen verzorgden middernachtuitzendingen, en krantenredacties hielden de nacht door om de volgende ochtend actuele koppen te kunnen plaatsen.

De datumverwarring: 20 of 21 juli?

In populaire herinneringen en schoolboeken duikt soms 21 juli 1969 op als de datum van de maanlanding. Dat misverstand is begrijpelijk maar technisch onjuist. De landing — het moment waarop Eagle het maanoppervlak raakte — was op 20 juli 1969 om 20:17 UTC. Dat staat vast. De eerste voetstap van Neil Armstrong was pas op 21 juli 1969 om 02:56 UTC, ruim zes uur later. Voor mensen in tijdzones ten westen van Greenwich (de oostkust van de VS, UTC-4 in de zomer) was zelfs die eerste stap nog op de avond van 20 juli plaatselijke tijd. De Europese en Aziatische kijker zag de stap op 21 juli.

De gedenkplaat die Armstrong en Buzz Aldrin op de maan achterlieten, lost de verwarring op zijn eigen manier op: hij zegt simpelweg “July 1969 A.D.”, zonder specifieke dag. NASA's officiële tijdregistratie, altijd in UTC, is ondubbelzinnig: de landing was op 20 juli. Wie 21 juli citeert als landingsdatum, verwarst landing en voetstap — een veelgemaakte maar vermijdbare fout.

Na de eerste landing: de tijdlijn gaat verder

De datum 20 juli 1969 is een anker in de geschiedenis van de mensheid, maar het was niet het einde van de maanverkenning. In de jaren daarna volgden nog vijf landingen, en de tijdlijn van de maanverkenning loopt door tot vandaag. De twaalf mensen die op de maan liepen deden dat allemaal tussen 1969 en 1972. De laatste man op de maan, Gene Cernan, verliet het maanoppervlak op 14 december 1972 om 05:40 UTC. Sindsdien is het er stil gebleven, maar met het Artemis-programma werkt NASA aan een terugkeer.