Feiten en weetjes over de maanlanding

De maanlanding is zo'n groot historisch moment dat de nuchterheid er makkelijk af gaat. Toch zijn juist de concrete feiten en getallen het meest indrukwekkend: de kijkcijfers, de nauwkeurigheid van de landing, het gewicht van wat werd meegebracht en achtergelaten, de extreme omgeving die de astronauten trotseerden. Deze pagina verzamelt de interessantste en meest onthullende feiten over de zes bemande maanlandingen van het Apollo-programma, thematisch geordend.

Kijkcijfers en publieksbereik

De eerste maanlanding van Apollo 11 was een van de meest bekeken televisie-uitzendingen ooit. Schattingen lopen uiteen, maar er wordt gewoonlijk aangenomen dat circa zeshonderd miljoen mensen wereldwijd live toekeken — op dat moment ongeveer een zesde van de gehele wereldbevolking. In de meeste westerse landen zat praktisch iedereen die een televisie had voor het scherm, velen bij buren of in openbare ruimtes.

In Nederland waren de beelden in zwart-wit te zien. De Nederlandse televisieomroepen zonden urenlang uit; veel kijkers bleven op tot diep in de nacht (de landing was om 22:17 Nederlandse zomertijd, de eerste stap om 04:56 de volgende ochtend). Kranten drukten de volgende dag ongekend grote koppen. Het moment verbond generaties: mensen die de live-uitzending zagen, herinneren zich tot op de dag van vandaag precies waar ze waren.

Feiten over de Saturnus V-raket

De Saturnus V is nog altijd een van de krachtigste raketten die ooit is gebouwd. Enkele cijfers:

• Hoogte: 110,6 meter — groter dan de Dom van Keulen.
• Startgewicht: 2.970.000 kilogram, waarvan het grootste deel brandstof.
• Stuwkracht bij lancering: 34.020 kilonewton (circa 7,5 miljoen pond stuwkracht).
• Nuttige lading naar de maan: circa 45.000 kilogram.
• Er zijn in totaal dertien Saturnus V-raketten gelanceerd, allemaal succesvol.

De raket bestond uit drie trappen die elk op hun beurt brandden en werden afgestoten. De derde trap bracht het ruimtevaartuig op koers naar de maan met de zogeheten trans-lunar injection-manoeuvre.

Wat werd er op de maan achtergelaten?

De zes Apollo-missies lieten een indrukwekkende hoeveelheid materiaal achter op de maan. De reden was simpel: elke kilogram die mee teruggebracht moest worden, kostte brandstof en gewicht. Wat er niet meer nodig was, bleef achter. Op het maanoppervlak liggen onder meer:

• De onderstellen van zes maanlanders (de stijgtrap nam wel op; het onderstel bleef).
• Drie maanwagens (gebruikt bij Apollo 15, 16 en 17).
• Wetenschappelijke instrumenten: seismometers, warmtestroommeters, lasreflectoren.
• Vlaggen, gedenkplaten en een viertal golfballetjes die Alan Shepard sloeg tijdens Apollo 14.
• Persoonlijke voorwerpen, foto's, medaillons.
• Neergestorte Saturnus V-trappen en gebruikte maanlanders die bewust op de maan werden gecrasht om seismische gegevens op te wekken.
• Menselijke uitwerpselen, urine en afval (in afgesloten zakken).

De lasreflectoren die Apollo 11, 14 en 15 achterleten, worden tot op de dag van vandaag gebruikt. Observatoria over de hele wereld sturen laserstralen naar de maan en meten de terugkaatsing om de afstand tot op een paar centimeter nauwkeurig te bepalen. Die afstand neemt overigens toe: de maan verwijdert zich elk jaar met ongeveer 3,8 centimeter van de aarde.

Maangesteente: 382 kilogram in totaal

De zes Apollo-missies brachten samen 381,7 kilogram aan maangesteente en -bodem mee terug naar de aarde. Apollo 11 bracht 21,55 kilogram mee; Apollo 17, de meest wetenschappelijk uitgeruikte missie, bracht met 110,5 kilogram verreweg het meeste terug. De monsters omvatten honderden individuele stenen en bodemmonsters van zes geografisch verspreide locaties op de maan.

Geologen hebben de monsters uitvoerig bestudeerd. De bevindingen geven waardevolle informatie over de ouderdom van de maan (circa 4,5 miljard jaar), de interne structuur en de vroege geschiedenis van het zonnestelsel. De samenstelling bevestigt ook de zogenoemde Giant Impact-theorie: de maan is waarschijnlijk ontstaan door een botsing van de vroege aarde met een Mars-groot planetoïde.

Kleine hoeveelheden maangesteente zijn als diplomatiek geschenk uitgedeeld aan landen over de hele wereld. Een deel wordt bewaard in strikt gecontroleerde omstandigheden bij de NASA Johnson Space Center in Houston, Texas, zodat toekomstige wetenschappers met betere methoden de monsters opnieuw kunnen onderzoeken.

De maanwandelingen in cijfers

In totaal verlieten astronauten hun maanlander bij zestien afzonderlijke ruimtewandelingen (EVA's, extravehicular activities) op het maanoppervlak. De kortste was de enige EVA van Apollo 11: 2 uur en 31 minuten. De langste was de derde EVA van Apollo 17: 7 uur en 15 minuten. De totale tijd die alle twaalf maanwandelaars samen buiten hebben doorgebracht, bedraagt iets meer dan 80 uur.

De eerste drie missies (Apollo 11, 12 en 14) hadden elk één maanwandeling. De laatste drie (Apollo 15, 16, 17) hadden elk drie maanwandelingen, dankzij de maanwagen die het mogelijk maakte verder te reiken. Apollo 17 heeft de record langste verblijfsduur op het oppervlak: ruim 75 uur.

Het ruimtepak: een draagbare levensondersteuning

Het ruimtepak dat de maanwandelaars droegen (de A7L voor de meeste missies) was veel meer dan een beschermend kostuum. Het was een volledig autonome levenssysteem dat de astronaut beschermde tegen:

• Het vacuüm van de ruimte (nul druk buiten).
• Temperaturen van -173 °C in de schaduw tot +127 °C in het zonlicht.
• Micrometeorieten en kosmische straling.
• Maanstof, dat scherp en klevend is en beschadigingen kan veroorzaken.

Het pak woog op aarde ruim 81 kilogram, maar op de maan, waar de zwaartekracht een zesde van die op aarde is, voelde dat equivalent aan ongeveer 13,5 kilogram. De astronauten droegen ook een rugzak met zuurstof, koeling en communicatieapparatuur (de PLSS, Portable Life Support System).

Extreme omgeving op de maan

De maan biedt een buitengewoon vijandige omgeving voor mensen. Er is geen atmosfeer, geen magnetisch veld en geen water. De maanstof (regoliet) is een bijzonder probleem: het is gevormd door miljarden jaren van meteorieteninslag en is daardoor extreem fijnkorrelig en hoekig. Het hechttte aan alles: ruimtepakken, apparatuur, vizieren. Astronauten merkten dat stof ook na het afborstelen bleef zitten en in de maanlander terechtkwam.

De inslagkraters op het maanoppervlak vertellen de geschiedenis van vier miljard jaar bombardement. De grootste zijn met het blote oog zichtbaar; de kleinste zijn microscopisch klein. Bij de Apollo-landingszones werden opzettelijk minder gecraterde gebieden gekozen voor een zo veilig mogelijke landing.

Bijzonderheden per missie

Elke Apollo-maanmissie had zijn eigen bijzonderheden:

• Apollo 11: Eerste landing. Armstrong moest bij de afdaling handmatig bijsturen om een rotsblokkengebied te ontwijken; er resteerden nog maar tientallen seconden brandstof bij landing.
• Apollo 12: Extreme precisielanding op 183 meter van de onbemande Surveyor 3-sonde. De missie werd twee keer door bliksem geraakt vlak na lancering zonder blijvende schade.
• Apollo 14: Alan Shepard was met 47 jaar de oudste persoon die op de maan liep en de enige die er ook golf speelde — hij sloeg twee balletjes met een zelfgemaakt golfijzer.
• Apollo 15: Eerste gebruik van de maanwagen; ontdekte de Genesis Rock, een 4,1 miljard jaar oud stuk anortosiet dat de vroegste korst van de maan vertegenwoordigt.
• Apollo 16: Eerste landing in het bergachtige hoogland. John Young sprong bij het hijsen van de vlag zo enthousiast op en neer dat zijn hartslag piekte.
• Apollo 17: Langste verblijf, meeste gesteente, drie maanwandelingen. Harrison Schmitt ontdekte oranjekleurig grond dat bleek te bestaan uit 3,7 miljard jaar oud vulkanisch glas.

Wat de maanlandingen kostten

Het Apollo-programma was qua kosten ongekend. Het totale budget over de looptijd van het programma bedroeg naar schatting 25,4 miljard dollar — in het geld van die tijd. Omgerekend naar de koopkracht van vandaag loopt dat op tot meer dan 150 miljard dollar. Op het hoogtepunt van het programma werkte ongeveer 400.000 mensen direct of indirect aan Apollo: ingenieurs, wetenschappers, technici, fabrikanten van onderdelen.

De politieke context was onmiskenbaar: de ruimtewedloop met de Sovjet-Unie was een koude-oorlogsstrijd waarbij prestige en technologische superioriteit op het spel stonden. Maar het wetenschappelijke rendement — de maanmonsters, de seismische gegevens, het begrip van de vroege aardgeschiedenis — heeft de investering meerdere keren terugverdiend in wetenschappelijk inzicht.

Meer achtergrond bij deze feiten vind je in de veelgestelde vragen en bij de feiten over hoeveel mensen op de maan zijn geweest. De tijdlijn van de maanverkenning plaatst al deze missies in hun historische context, van Spoetnik tot het Artemis-programma van vandaag.